Dwa słowa, które brzmią niemal identycznie, opisują doświadczenia tak radykalnie różne, że mogą determinować całą jakość naszego życia. Jedno z nich niszczy nas od wewnątrz, rozrywając tkankę naszej psychiki kawałek po kawałku, aż zostaje z nas jedynie pusty szkielet. Drugie uzdrawia, regeneruje, przywraca nam dostęp do głębokich pokładów mądrości, które w nas drzemią. Różnica między samotnością a byciem samym nie leży w liczbie osób wokół nas, lecz w naszym stosunku do tej liczby, w tym, czy jesteśmy sami z własnym wyborem, czy też zostaliśmy sam na sam ze sobą wbrew naszej woli.
Samotność, ta patologiczna forma izolacji, jest stanem, w którym czujemy się odcięci od świata, nawet jeśli fizycznie jesteśmy otoczeni ludźmi. Psycholog z Uniwersytetu w Chicago, John Cacioppo, przez dekady badał to zjawisko i odkrył coś przerażającego: samotność działa na nasz organizm jak przewlekły stres, aktywując naszą primordialną obronę przed zagrożeniem, którą naukowcy nazywają „stanem czujności zagrażającej”. Nasze ciało, wciąż czekające na atak, które nigdy nie przychodzi, pozostaje w stanie permanentnego napięcia, a układ nerwowy, który powinien być w stanie spokoju, pracuje na pełnych obrotach, niszcząc nas powoli od wewnątrz. Badania Cacioppo’ego wykazały, że przewlekła samotność zwiększa ryzyko choroby serca, udaru mózgu, cukrzycy typu drugiego, depresji, a nawet wcześniejszej śmierci w stopniu porównywalnym do palenia papierosów czy otyłości. Samotność nie jest jedynie przykrym uczuciem – to jest biologia naszego ciała, które wciąż czeka na to, co nigdy nie przyjdzie.
Bycie samym, z drugiej strony, jest czymś zupełnie innym. To jest świadomy wybór, to jest przestrzeń, którą sobie sami tworzymy, aby móc być z sobą bez przeszkód. Kiedy Henry David Thoreau wyjechał do swojej chatki nad Walden Pond w 1845 roku, nie uciekał przed ludźmi – wycofywał się, aby móc słuchać głosu, który w nas mówi, gdy świat wreszcie się ucisza. W swoim dzienniku pisał: „Kocham być sam”, a to nie było wyznaniem depresji, lecz wyznaniem głębokie intuicji, że w samotności (byciu samym) znajduje się dostęp do czegoś, co jest niedostępne w hałasie społecznego życia. Thoreau rozumiał coś, co współczesny świat zapomniał: że bycie samym to nie jest kara, to jest dar, to jest przestrzeń, w której duch może się rozwinąć, w której myśli mogą się wyjaśnić, w której możemy wreszcie usłyszeć własny głos.
Różnica między tymi dwoma stanami jest subtelna, a zarazem fundamentalna. Samotność jest stanem, w którym czujemy się odłączeni od świata, w którym brak nam połączenia, w którym czujemy się niezrozumiani, odrzuceni, niewidzialni. To jest stan, w którym byliśmy sami, kiedy nie chcieliśmy być sami, w którym otoczeni ludźmi czujemy się bardziej osamotnieni niż kiedykolwiek. Bycie samym, natomiast, jest stanem, w którym wybieramy samotność, w którym szukamy własnego towarzystwa, w którym znajdujemy spokój w ciszy. To jest stan, w którym możemy być całkowicie sobą, bez maski, bez performansu, bez konieczności bycia tym, kim inni chcą, żebyśmy byli.
Sylvia Plath, w swojej powieści „Dzwon szklany”, opisała doświadczenie samotności z przejmującą dokładnością, pokazując, jak można czuć się całkowicie samotnym, siedząc w pełnym pokoju ludzi. Jej główna bohaterka, Esther Greenwood, jest otoczona przyjaciółkami, rodziną, potencjalnymi partnerami, a mimo to czuje się tak odłączona, tak niewidoczna, że świat wokół niej wydaje się być za grubą szklana ścianą, przez którą może patrzeć, lecz nie może dotknąć. Ta samotność, ta patologiczna izolacja, prowadzi ją do głębokich depresji, a ostatecznie do próby samobójstwa. Plath pokazała nam, że samotność nie ma nic wspólnego z fizycznym byciem samym – to jest stan umysłu, to jest poczucie odłączenia od świata, niezależnie od tego, ile osób nas otacza.
Tymczasem Carl Jung, który spędzał długie okresy w samotności, odkrył, że to właśnie w tych momentach, gdy był sam ze sobą, bez przeszkód świata zewnętrznego, mogła się rozwinąć jego kreatywność i głębokie zrozumienie ludzkiej psychiki. Jung pisał, że „kreatywność to jedyne pierwotne zjawisko dostępne dla nas, rzeczywisty grunt”, a ten grunt można znaleźć jedynie w samotności, w głębokim dialogu z własnym nieświadomością. Dla Junga bycie samym nie było ucieczką – to było wejściem, wejściem w głąb siebie, gdzie czekała mądrość, którą świat zewnętrzny próbuje nam zagłuszać.
Współczesna psychologia potwierdza to, co intuicyjnie wiedzieli wielcy myśliciele: bycie samym ma głębokie korzyści dla naszego zdrowia psychicznego i fizycznego. Kiedy spędzamy czas w świadomej samotności, kiedy medytujemy, czytamy, piszemy, tworzymy, nasz mózg wchodzi w stan, który naukowcy nazywają „default mode network”, czyli stan, w którym nasze myśli mogą się integrować, w którym możemy przetwarzać emocje, w którym możemy znaleźć klarowność. W tym stanie zmniejsza się nasza reaktywność, rośnie nasza kreatywność, a nasze ciało wreszcie może się zrelaksować, ponieważ nie czeka już na zagrożenie, które nigdy nie przyjdzie.
Ale oto paradoks, który niszczy wiele współczesnych istnień: żyjemy w świecie, który jest bardziej połączony niż kiedykolwiek, a jednocześnie bardziej samotny. Mamy tysiące „przyjaciół” na mediach społecznych, jesteśmy zawsze dostępni, zawsze online, zawsze „razem”, a mimo to czujemy się bardziej odłączeni niż kiedykolwiek. Algorytmy, które powinny nas łączyć, faktycznie nas izolują, zamykając nas w bańkach naszych własnych przekonań, podczas gdy prawdziwe połączenie – to, które wymaga obecności, wrażliwości, zaufania – staje się coraz rzadsze. Rezultatem jest epidemia samotności, która nie ma nic wspólnego z byciem samym, a wszystko wspólnego z poczuciem bycia niezauważonym, niezrozumianym, odrzuconym w świecie, który twierdzi, że nas łączy.
Kluczem do zrozumienia różnicy między samotnością a byciem samym jest zatem intencja. Bycie samym to jest świadomy wybór, to jest akt miłości do siebie, to jest moment, w którym mówimy sobie: „Potrzebuję czasu, aby być ze sobą, aby słuchać siebie, aby odnaleźć się w sobie”. Samotność, natomiast, to jest poczucie braku wyboru, to jest stan, w którym czujemy się uwięzieni, odcięci, niezrozumiani, niezależnie od tego, czy jesteśmy fizycznie sami, czy otoczeni ludźmi. Samotność niszczy, ponieważ mówi nam, że jesteśmy niewidoczni, że nikt nas nie widzi, że jesteśmy zbędni. Bycie samym uzdrawia, ponieważ mówi nam, że jesteśmy wystarczający dla siebie, że nasza obecność dla siebie ma znaczenie, że możemy znaleźć spokój w sobie samych.
Jeśli czujesz się samotny/a, jeśli czujesz się odłączony/a od świata, nawet jeśli jesteś otoczony/a ludźmi, pierwszym krokiem jest rozpoznanie, że to, co czujesz, to nie jest wina świata – to jest wezwanie do tego, aby wrócić do siebie, aby słuchać siebie, aby znaleźć w sobie to, czego szukasz na zewnątrz. Może to oznaczać, że musisz zmienić swoje relacje, że musisz znaleźć ludzi, którzy cię widzą, którzy cię rozumieją. Może to oznaczać, że musisz nauczyć się być sam ze sobą bez strachu, że musisz nauczyć się słuchać własnego głosu. Ale przede wszystkim oznacza to, że musisz zrozumieć różnicę między samotnością a byciem samym, i że musisz nauczyć się wybierać to drugie, zamiast być skazanym na pierwsze.
Bycie samym to jest sztuka, którą współczesny świat zapomniał. To jest sztuka bycia z sobą bez nudy, bez lęku, bez poczucia, że coś nam brakuje. To jest sztuka słuchania własnego głosu, sztuka bycia sobą bez maski, sztuka znalezienia w sobie tego, co inni mogą nam dać, lecz co ostatecznie możemy znaleźć tylko w sobie. Kiedy nauczymy się tej sztuki, kiedy nauczymy się być samymi ze sobą, wtedy samotność straci swoją moc nad nami, a bycie samym stanie się tym, czym zawsze powinno być – nie karą, lecz darem, nie więzieniem, lecz świętą przestrzenią, w której możemy wreszcie być całkowicie sobą.