Żyjemy w rzeczywistości, która nieustannie odciąga nas od chwili obecnej. Nasza uwaga rzadko ma możliwość zatrzymania się w jednym miejscu, ponieważ niemal wszystko wokół zaprasza ją gdzie indziej: do kolejnej informacji, następnego bodźca, przyszłej decyzji albo minionego wspomnienia. Rozproszenie nie jest dziś odstępstwem od normy ani osobistą słabością – stało się środowiskiem, w którym funkcjonujemy. Nawet wtedy, gdy pozornie odpoczywamy, nasze myśli wędrują, planują, analizują, przewidują. Jesteśmy fizycznie obecni, ale wewnętrznie przesunięci, jakby życie działo się tuż obok nas.
Ten stan nie jest jednak wyłącznie produktem współczesności. Literatura od dawna opisywała ludzi, którzy nie potrafili zamieszkać w swoim życiu w pełni. U Lew Tołstoj obecność nie jest dana raz na zawsze – bywa czymś, co trzeba odzyskać po długim okresie zagubienia. Bohaterowie Śmierci Iwana Iljicza czy Spowiedzi żyją poprawnie, aktywnie, zgodnie z oczekiwaniami świata, a mimo to pozostają głęboko nieobecni wobec własnego istnienia. Dopiero doświadczenie graniczne — choroba, cierpienie, konfrontacja z przemijaniem — odsłania im prawdę: że przez lata byli zajęci życiem, ale rzadko w nim obecni. Tołstoj nie proponuje łatwego rozwiązania. Pokazuje raczej, że obecność zaczyna się tam, gdzie kończy się iluzja kontroli i społecznej poprawności.
Współczesny świat osiąga podobny efekt inną drogą. Zamiast sztywnej formy życia oferuje nadmiar bodźców, ruchu i możliwości. A jednak skutek bywa ten sam: oddalenie od własnego przeżycia. Rozproszenie coraz rzadziej dotyczy tylko uwagi; częściej dotyka relacji z samym sobą. Obecność staje się trudna nie dlatego, że nie umiemy się skupić, ale dlatego, że bycie naprawdę „tu” wymaga konfrontacji z doświadczeniem, które nie zawsze jest wygodne ani jasno nazwane.
Kino potrafi uchwycić ten stan w sposób niemal bezsłowny. W filmie Lost in Translation bohaterowie są zanurzeni w hałaśliwym, pulsującym świecie Tokio, a jednocześnie wewnętrznie odłączeni – od miejsca, od sensu, czasem od samych siebie. Paradoksalnie to właśnie w chwilach zawieszenia, w rozmowach prowadzonych nocą, w spojrzeniach i ciszy, pojawia się coś na kształt obecności. Nie jest to rozwiązanie ani olśnienie, raczej krótkie momenty prawdziwego kontaktu – z drugim człowiekiem i z własnym doświadczeniem. Film pokazuje, że obecność bywa krucha i chwilowa, ale właśnie dlatego tak istotna.
Problem polega na tym, że obecność rzadko jest stanem kojącym od pierwszego momentu. Gdy bodźce cichną, a świat przestaje domagać się naszej reakcji, wielu ludzi doświadcza nie spokoju, lecz napięcia. Cisza zaczyna uwierać, odsłaniając to, co przez długi czas było zagłuszane. To doświadczenie nie jest porażką – jest progiem. Momentem, w którym kończy się ucieczka, a zaczyna kontakt z tym, co realne.
Bycie obecnym nie polega na idealnym skupieniu ani na harmonii. Jest raczej zgodą na to, by przez chwilę nie wiedzieć, co dalej. Na pozostanie z doświadczeniem bez potrzeby natychmiastowej zmiany. W świecie, który premiuje ruch, odpowiedzi i ciągłe „dalej”, taka postawa bywa mylona z biernością. W rzeczywistości wymaga odwagi większej niż nieustanne działanie.
Nie chodzi o odrzucenie świata ani o ucieczkę od technologii. Chodzi o odzyskanie relacji z chwilą, zanim zostanie ona przykryta kolejną myślą, planem czy oczekiwaniem. Obecność nie rozwiązuje problemów, ale pozwala je naprawdę przeżyć – a to często pierwszy krok do jakiejkolwiek zmiany, która nie jest tylko kolejną formą ucieczki.
Być może więc pytanie nie brzmi: jak odnaleźć obecność, lecz raczej: czy jesteśmy gotowi ją unieść. Obecność nie zawsze przynosi ulgę. Czasem zostawia nas z ciszą, niepewnością i poczuciem braku kierunku. Ale to właśnie w tej przestrzeni – pozbawionej rozproszeń i iluzji – zaczyna się doświadczenie życia, które nie jest tylko reakcją, lecz świadomym byciem.